Jean-Marc Bosman, człowiek, który przez przypadek wzbogacił niemal każdego zawodowego piłkarza i ich agentów, wcale nie zamierzał zmieniać oblicza sportu. Nie planował być rebeliantem, ani stawiać swojego klubu, belgijskiego RFC Liège, tamtejszej federacji piłkarskiej, a w końcu i UEFA przed Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej.
Niespodziewany bunt wynikający z chęci sprawiedliwości
Bosman nie zakładał, że "da światu futbolu coś wspaniałego", jak sam to dziś określa. W jego głowie nie było oczekiwania, że sam zapłaci najwyższą cenę. Miałem chaotyczne życie, mówi, opisując spiralę alkoholizmu, długów, depresji, zarzutów o przemoc domową i chronicznych trudności. Zrewolucjonizował sport, ale szybko został przez niego odrzucony. Smutne jest to, że od samego początku chcieli mnie wymazać. Ignorowali mnie. Ale zdałem sobie sprawę, że płaci się cenę, gdy wyzywa się ugruntowaną strukturę władzy, stwierdza. Chciał jedynie sprawiedliwości dla siebie – prawa do przejścia do francuskiego klubu USL Dunkerque z drugiej ligi po wygaśnięciu jego kontraktu z belgijskim RFC Liège w lecie 1990 roku.
Bosman, wówczas 25-letni przeciętny pomocnik ofensywny, przeszedł przez system młodzieżowy Standardu Liège, gdzie też debiutował zawodowo. Jednak w ciągu dwóch poprzednich sezonów rozegrał zaledwie 25 meczów w pierwszej lidze dla lokalnego rywala, RFC. Cieszył się, że jego kontrakt z RFC dobiega końca, ostatnie miesiące były burzliwe. Pokłócił się z trenerem i zarządem. Klub zaoferował mu nowy kontrakt, ale na zaledwie około 850 euro miesięcznie – ćwierć poprzedniej pensji. Był rok 1990, a 850 euro dla zawodnika z najwyższej klasy rozgrywkowej w Europie Zachodniej? To było żałosne. Belgijski pracownik fabryki zarabiał około 1000 euro miesięcznie. Kiedy zgłosił się francuski klub z drugiej ligi, Dunkierka, wyglądało to jak deska ratunku: większe środowisko piłkarskie tuż za granicą. Umowa wydawała się rozsądna dla gracza o profilu Bosmana.
Jedynym problemem było to, że RFC Liège odmówiło zwolnienia swojego numeru 10 bez walki, żądając kwoty transferu od 600 000 do 800 000 euro – za zawodnika, którego kontrakt wygasł i któremu zaproponowano belgijską płacę minimalną. Dunkierka nie chciała lub nie mogła zapłacić, a Liège zablokowało transfer. Bosman poszedł na wojnę: zrzekł się statusu zawodowca, zarejestrował się jako amator i odszedł z Liège. Aby utrzymać formę, najpierw dołączył do francuskiego klubu z piątej ligi, a rok później przeniósł się do zespołu z najwyższej klasy rozgrywkowej na francuskiej wyspie Reunion na Oceanie Indyjskim. Co najważniejsze, pozwał swój były klub i belgijską federację piłkarską o odszkodowanie.
Na boisku jego ruchy okazały się nietrafione: życie na Reunionie było nieprzyjemne, a po powrocie do Belgii w 1992 roku nie mógł znaleźć nowego kontraktu. Jego wniosek o zasiłek dla bezrobotnych został odrzucony, a przez kilka lat mieszkał w garażu domu swoich rodziców. Droga prawna okazała się bardziej owocna. Już w 1990 roku belgijskie sądy orzekły, że jego transfer do Dunkierki nie powinien wiązać się z żadną opłatą transferową. Niemniej jednak klub i federacja zignorowały te orzeczenia. W opinii UEFA zwykłe sądy nie miały jurysdykcji nad piłką nożną i nalegała, aby tylko władze piłkarskie decydowały w sprawach futbolu. Jednak sport nie docenił Unii Europejskiej: belgijskie sądy i Bosman skierowali sprawę do Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, domagając się przełomowego orzeczenia, że zawodowi piłkarze powinni korzystać z takiej samej swobody przepływu pracowników w UE jak przedstawiciele innych zawodów. Kluby i federacje ostrzegały przed katastrofą, a ówczesny prezydent UEFA Lennart Johansson twierdził: Unia Europejska próbuje zniszczyć futbol klubowy, podczas gdy przyszły szef FIFA, Sepp Blatter, wówczas sekretarz generalny FIFA, przedstawiał siebie jako obrońcę underdogów gry: Czy powinniśmy pozwolić bogatym stawać się bogatszymi i nic o tym nie mówić?
Ich protesty na nic się jednak zdały: w grudniu 1995 roku zapadło przełomowe orzeczenie, które podzieliło futbol na erę "przed" i "po". W tym czasie menedżerem Chelsea był Włoch Gianluca Vialli, który poprzedniego sezonu doprowadził klub do zwycięstwa w Pucharze Zdobywców Pucharów jako grający menedżer. Przed orzeczeniem Bosmana, Vialli był najdroższym transferem w historii gry: w 1992 roku Juventus zapłacił Sampdorii Genua 17 milionów euro za młodego napastnika. Osiemnaście miesięcy po Bosmanie, Inter Mediolan zapłacił 26,5 mln euro Barcelonie za Ronaldo; dwadzieścia lat później wydatki PSG na Neymara w wysokości 222 mln euro pobiły wszelkie rekordy. Orzeczenie Bosmana uczyniło wielu zawodników znacznie bogatszymi i przesunęło władzę w futbolu w stronę graczy. Jednocześnie umocniło – jeśli Blatter miał rację – dominację pięciu czołowych lig: przed orzeczeniem, niecałe 80% finalistów plebiscytu Złotej Piłki pochodziło z tych dywizji; po orzeczeniu, było ich 98%.
Jean-Marc Bosman jednak niewiele zyskał na swojej przełomowej sprawie. Każdy na mnie korzysta. Z mojej walki. Tylko ja nic nie zyskałem, ubolewał. W 1996 roku rozegrał jeszcze siedem meczów dla belgijskiego drugoligowca RSC Visé. W 1999 roku, dziewięć lat po rozpoczęciu batalii prawnej i cztery lata po przełomowym orzeczeniu, otrzymał 780 000 euro odszkodowania za przedwczesne zakończenie kariery. Pieniądze szybko się skończyły; w pewnym momencie nie było go stać nawet na lody. Niektórzy belgijscy zawodowcy – w tym Frank Verlaat i Marc Wilmots, którym pomógł się wzbogacić dzięki swojej walce prawnej – przekazali pieniądze, aby go utrzymać. Dziś otrzymuje miesięczne świadczenie od związku zawodników, Fifpro. Przynajmniej o nim nie zapomnieli. Wszyscy znają orzeczenie Bosmana, ale nikt nie zna człowieka, który za nim stoi, mówi Bosman. Jestem człowiekiem bez twarzy. Czy niechętny buntownik podjąłby dziś kolejną batalię prawną? Dałem światu futbolu coś wspaniałego, a nigdy nie otrzymałem żadnego uznania. To mnie najbardziej zabolało, mówi Bosman, więc nie, nie zrobiłbym tego ponownie. Musiałem się tego dużo wyrzec.
